Prawidłowa komunikacja – drogą do sukcesów wychowawczych
Wstęp
Komunikowanie jest jednym z najstarszych
procesów społecznych. Towarzyszy ono człowiekowi od momentu, kiedy istoty
ludzkie zaczęły żyć w grupach i organizować pierwsze struktury. Obecnie nie
można sobie wyobrazić nowoczesnych społeczeństw, których członkowie nie
porozumiewają się ze sobą. Wielu badaczy zgodnie przyznaje, że społeczeństwa
nie tylko istnieją dzięki przekazywaniu informacji i komunikowaniu, ale że ich
istnienie polega na procesach przekazu i komunikacji. Oznacza to, iż procesy te
stanowią fundament społeczeństwa, bez których nie mogłoby ono funkcjonować i
trwać [1]
.
Najbardziej znanym sposobem komunikacji
jest język. Porozumiewanie się za pomocą języka należy do cech nabytych i specyficznych
tylko dla gatunku Homo. Mówienie, słuchanie tego, co mówią inni, czytanie,
pisanie – stanowią codzienne i powszechne formy aktywności człowieka.
Istota mowy polega na przekazywaniu i
odbiorze informacji. Porozumiewanie zaś możliwe jest tylko wtedy, gdy zarówno
nadawca jak i odbiorca znają ten sam język. Język stanowi zespół znaków, którym
posługuje się dana społeczność, który musi sobie przyswoić każdy jej członek,
aby rozumiał innych i sam był rozumiany [2]
.
Przekazywanie informacji może odbywać
się przez mówienie, pisanie lub też w innych formach niewerbalnych. Każdej z
tych czynności odpowiada określony kanał przepływu informacji, który
determinuje odmienną postać tekstu.
1.
Znaczenie komunikacji w życiu człowieka
W toku rozwoju osobniczego dziecko stopniowo
opanowuje mowę we wszystkich jej komponentach, a więc przyswaja sobie język
ojczysty, uczy się budować wypowiedzi, ćwiczy w sprawnym przekazie i odbiorze
informacji. Dzięki słuchaniu mowy otoczenia i naśladowaniu jej wyrabiają się u dziecka nawyki słuchowe,
wzrokowe i motoryczne. Dziecko wchodzi więc do wspólnoty językowej poprzez:
-
poznawanie
znaczenia używanych słów i zwrotów oraz kojarzenie ich z właściwymi
przedmiotami, zjawiskami oraz stosunkami jakie między innymi zachodzą,
opanowując w ten sposób język oraz rozumiejąc komunikaty innych;
-
opanowanie
języka czynnego, które pozwala szybciej i poprawniej wyrażać swoje myśli.
Czasami komunikaty osób dorosłych skierowane do
dzieci nie są przez nie zrozumiałe i czytelne. Język tych wypowiedzi może być
prosty i jasny, ale zawarte w nich podteksty są trudne do odczytania przez
dziecko. Zrozumienie ich wymaga analizowania i kojarzenia informacji zawartych
w danym przekazie. Bezpośrednia znajomość rozmówcy może okazać się pomocna w
pełniejszym zrozumieniu komunikatu. Dodatkowych informacji udzieli dziecku siła
głosu mówiącego, intonacja a czasem mimika czy wyraz oczu.
Bardzo często same dzieci są nadawcami informacji z
podtekstem. Wynika to najczęściej z braku umiejętności wszechstronnego i
pełnego posługiwania się słowami. Dotyczy to szczególnie informacji na temat
uczuć i emocji. Dziecko nie zawsze potrafi nazywać i rozróżniać własne
doznania. Takie sytuacje nie sprzyjają pełnemu porozumiewaniu się dzieci i
dorosłych. Wyzwalają uczucie zniechęcenia, zarówno u nadawcy jak i odbiorcy.
Zaburzają proces komunikacji na dłuższy okres czasu.
2.
Bariery językowe występujące w komunikacji
Źródłem barier komunikacyjnych są zarówno nadawcy
jak i odbiorcy czyli dorośli i dzieci. Istotny wpływ na jakość i odbiór
przekazywanych informacji mają nasze predyspozycje, a także uwarunkowania
społeczne. Nasze umiejętności przekazu i odbioru komunikatu są często
zdeterminowane poziomem nabytej wiedzy ogólnej oraz preferowanym przez
dorosłych np. rodziców, nauczycieli systemem wartości społecznych.
W literaturze przedmiotu spotyka się wiele analiz
dotyczących tematyki „barier” utrudniających udane kontakty międzyludzkie.
Zajmowali się tym między innymi R. Bolton i C. Rogers. Opracowali oni katalog
czynników blokujących prawidłową komunikację. Zwrócili uwagę na występowanie
nieprawidłowych schematów komunikacyjnych wzmacnianych emocjonalnością dzieci i
dorosłych. Prowadzi to do wytwarzania się mechanizmów obronnych, zarówno nadawcy
jak i odbiorcy mających na celu osłabienie argumentacji drugiej strony oraz jej
samoocenę.
Do najczęściej stosowanych barier komunikacyjnych
należą:
* Osądzanie –
występuje wśród nich:
§ Krytykowanie np. „Jesteś
bałaganiara”.
§ Obrażanie np. „Straciłeś
rozum czy co?”.
§ Orzekanie np. „To
nie twój interes”.
§ Chwalenie połączone z oceną (służące manipulowaniu)
np. ”Masz talent do pisania, więc może
przygotujesz referat i dla mnie”.
* Uciekanie
od cudzych problemów:
§ Doradzanie: „Zrób
tak ...”.
§ Zmienianie tematu: „Mam kłopot”.
: „Ty zobacz jakie auto”.
§ Logiczne
argumentowanie: „Wszędzie czają się podli
ludzie, taki to już ten świat”.
§ Pocieszanie: „
Nie przejmuj się tym, na pewno dobrze się wszystko ułoży”.
* Decydowanie
za innych:
·
Przekazywanie: „Zostaw to, nie będziesz już tego robił”.
·
Grożenie: „Spróbuj to zrobić, to mnie popamiętasz”.
·
Moralizowanie: „Ja w twoim wieku już ciężko pracowałem”.
· Nadmierne
(niewłaściwe) wypytywanie: „Dlaczego u
was było tak głośno, co wy tam robiliście?”.
Bardzo istotne jest aby ludzie dorośli np. rodzice,
nauczyciele, wychowawcy mieli świadomość negatywnego wpływu powyższych barier
na jakość kontaktów międzyludzkich a w szczególności z dziećmi.
3.
Usprawnianie komunikacji językowej
Z badań wynika, że komunikowanie międzyludzkie to w
90% tworzenie barier uniemożliwiających prawidłowy przepływ informacji.
Powyższa wiedza może prowadzić zarówno do potraktowania tego jako normalnej
postawy jak i skłonić
dorosłych do świadomych poszukiwań w stosowaniu pozytywnych i skutecznych zachowań
komunikacyjnych zmierzających do nawiązania poprawnych więzi z dziećmi.
Bariery stosowane przez rodziców mogą spowodować u
dziecka obniżenie jego własnej wartości i negatywnie wpływać na wzajemne
relacje. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że po kilku takich frustrujących
sytuacjach dziecko odwróci się od rodzica. Takie niebezpieczeństwo powinno
zachęcać dorosłych do szukania sposobów zmiany niekorzystnych postaw w
komunikowaniu się z dziećmi.
Pomocne będzie postawienie sobie kluczowych pytań oraz szukanie na nie
odpowiedzi :
-
Czy pomimo
ograniczających nas zachowań możemy nauczyć się likwidować bariery?
-
Jakie powinniśmy
podejmować działania, aby nasze kontakty rodzic – dziecko były prawidłowe?
Próby zmiany sytuacji należy rozpocząć od nazwania
problemu i zaproponowania samemu sobie nowych zachowań. Następnym etapem będzie
systematyczne wdrażanie nowych zachowań komunikacyjnych. Bardzo istotne jest
uważne słuchanie i okazywanie dziecku zainteresowania między innymi poprzez
kontakt wzrokowy lub słowną akceptację. Chcąc nawiązać kontakt należy umiejętnie
zachęcić dziecko do aktywnego słuchania. Przejawem akceptacji dziecka jest
niekończenie zdań rozpoczętych przez
niego lecz cierpliwie wysłuchanie mniej sprawnej i spójnej wypowiedzi. Nie
należy również przedwcześnie oceniać wypowiedzi dziecka.
Kolejnym ważnym krokiem jest pomoc dorosłych w
nazwaniu tego co czuje dziecko. Bardzo poważnym błędem popełnianym przez
rodziców jest zaprzeczanie uczuć i potrzeb dzieci, np. „Wcale nie jesteś głodny, przecież godzinę temu jadłeś obiad”. Nie należy utożsamiać się z uczuciami dziecka
mówiąc: „Wiem co czujesz w takiej
sytuacji”. Nigdy nie możemy odczuwać tego samego. Możemy jedynie domyślać
się co dzieje się w psychice małego człowieka. Korzystne byłoby przejawianie
postawy empatycznej poprzez próbę zrozumienia uczuć i emocji dziecka.
Zachowanie empatyczne ułatwi zbliżenie się do dziecka bez ranienia go i
narzucenia swoich poglądów. Okazją do wczuwania się może być moment kiedy
dziecko chce powiedzieć dorosłym co czuje. Szczególną uwagę powinniśmy położyć
na odbiór komunikatu połączonego z negatywnymi emocjami. Wymaga to dużego
taktu, cierpliwości i zrozumienia. Dlatego musimy pozbyć się naszych
przyzwyczajeń do moralizowania, ignorowania i zaprzeczania.
Korzystne dla wzmocnienia pozycji dziecka w procesie
komunikacji jest wykazanie przez dorosłego zainteresowania jego samopoczuciem,
uczuciami, potrzebami i oczekiwaniami. Dziecko mając poczucie akceptacji swojej
osoby chętniej przyjmuje proponowany komunikat. W przypadku utrzymywania się
negatywnych uczuć można zaproponować zmianę rodzaju aktywności z werbalnej na
niewerbalną. Można zachęcać dziecko do wyrażania swoich uczuć w formie
plastycznej. Będzie to akceptacją jego prawa do wyrażania negatywnych emocji a
jednocześnie alternatywną formą rozładowania uczuć w pozytywny sposób. Nie
oznacza to jednocześnie do akceptacji wszystkich negatywnych zachowań naszego
dziecka.
Dorastające dziecko oczekuje od swoich rodziców
większej autonomii. Nie lubi częstych, dociekliwych i krępujących pytań.
Natarczywe sprawdzanie i
dopytywanie się o każdy szczegół czasu spędzonego przez dziecko może doprowadzić
do braku zainteresowania komunikacją z dorosłymi.
Często również rodzice mogą być zakłopotani i
zniechęceni dużą ilością pytań. Podejmują próbę udzielania natychmiastowej,
zadawalającej odpowiedzi. Nie dostrzegają prawdziwej przyczyny zadawania pytań.
Dorastające dzieci nie oczekują informacji lecz mają potrzebę skonfrontowania
jej ze swoją posiadaną wiedzą na dany temat. Pozwala im to analizować daną
wiedzę i dokonywać własnej oceny swoich poglądów.
Dorośli nie powinni podejmować próby rozwiązywania
za dzieci pojawiających się problemów. Korzystniejsze jest zachęcanie je do
podejmowania własnych poszukiwań i rozwiązań.
W usprawnieniu komunikacji z dzieckiem bardzo ważny
jest sposób w jaki wyrażamy nasze
myśli. Należy unikać wyrażeń, które oceniają postawy, zdolności lub charakter
dziecka. Nie używamy określeń typu „brudas”,
„bałaganiarz”, „niezdara” jak również „świetny”,
„wspaniały”. Są to określenia oceniające,
które powstrzymują dziecko przed aktywnością. Bezpieczniejsza jest forma
opisująca ponieważ nie odwołuje się do możliwości czy charakteru dziecka, nie
atakuje a także nie obwinia go. Tym samym pobudza je i zachęca do dalszej pracy.
Wskazane jest więc używanie określeń, które opisują to co widzimy i czujemy np.
„Widzę, że dokładnie zmyłeś naczynia”,
„Na biurku masz porozrzucane książki i
zeszyty”.
Dorośli powinni analizować swoje wypowiedzi w
stosunku do dziecka wybierając takie, które pomogą mu zmieniać się w sposób
pozytywny. Szczególnie należy wystrzegać się szkodliwych wypowiedzi będących
następstwem naszych negatywnych emocji.
Wskazane byłoby wtedy
powstrzymywanie się od mówienia.
Istotne jest również nie podejmowanie rozmowy na
temat dziecka w jego obecności. Niewskazane jest wyjaśnianie za dziecko jego
stanów emocjonalnych lub samopoczucia w danej sytuacji. Dziecko czuje się wtedy
jak przedmiot lub własność swoich rodziców. Powinniśmy pozwolić mu odpowiadać
na pytania lub udzielać wyjaśnień.
Podsumowanie
Podsumowując propozycję usprawniania komunikacji
interpersonalnej należy zwrócić uwagę na istotne elementy. Należy do nich
słuchanie wypowiedzi dzieci oraz wczuwanie się w ich sytuację. Bardzo ważne
jest używanie słów o charakterze akceptującym dziecko i wyrażającym naszą
miłość do niego. Najważniejsze w komunikacji jest pokazanie dziecku sposobu
zachowania nacechowanego zrozumieniem, godnością i tolerancją. Właściwe
komunikowanie się służy wzmacnianiu samooceny i budowaniu pozytywnego obrazu
własnej osoby przez dziecko.
Bibliografia:
1. Bocheńska K.: „ Mówię do ciebie, człowieku”, WSiP, Warszawa 2003.
2. Bula D. i Niesporek –Szamburska B.: „Dziecko w świecie języka”, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2004.
3. Dobek-Ostrowska B.: „Podstawy komunikowania społecznego”, Astrum, Wrocław 2002
4. Demelowa G.: „Elementy logopedii”, WSiP, Warszawa 1992
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz